Thursday, 13 December 2018

पन्नाशीत प्रवेश करताना !


























"जो मनुष्य शिकणं थांबवतो तोच म्हातारा होतो, मग तो वीस वर्षांचा असेल किंवा ऐंशी वर्षांचा. सतत शिकत राहणारा कुणीही व्यक्ती तरुणच राहतो”… हेन्री फोर्ड.

मी, माझी पन्नास वर्षं पूर्ण करताना हेन्री फोर्डसारख्या माणसाशिवाय आणखी कुणाचं अवतरण वापरू शकलो असतो! ते जगाचा निरोप घेईपर्यंत सतत काहीतरी शिकत, जगाला काहीतरी नवीन देण्याचा प्रयत्न करत तरुणच राहिले. मी गेल्या काही वाढदिवसांपासून आवर्जुन एक गोष्ट करतो ती म्हणजे पुढच्या पिढीसाठी (म्हणजे माझी मुलं, पुतणे आणि भाचे मंडळींसाठी) वय वाढण्याविषयी काहीतरी लिहीतो. एक अर्थानं तो सरलेल्या वर्षांचा आढावाच असतो. मी यंदा पन्नास वर्षं पूर्ण करतोय, त्यामुळे माझ्यासाठीही हा एक  स्वतःचा घेतलेला शोधच होता. असं पाहिलं तर पन्नास हा फक्त एक आकडा आहे, पण आपणच काही आकड्यांना विशेष महत्व देतो उदाहरणार्थ, चित्रपट व्यवसायाच्या बाबतीत बोलायचं तर शंभर करोडचा आकडा महत्वाचा ठरतो. आधी चित्रपटगृहात चित्रपटाचे पन्नास आठवडे किंवा सत्तर आठवडे पूर्ण झाल्यावर सिल्व्हर किंवा गोल्डन ज्युबली साजरी व्हायची. त्याचशिवाय आपल्याला क्रिकेटमधलं शतक किंवा हॅटट्रिक (सलग तीन चेंडूंमध्ये गडी बाद करणं) कशी विसरता येईल. फुटबॉलमध्येही गोलच्या बाबतीत अशी हॅटट्रिक होते. खरंच आपलं आयुष्य अशा विशेष आकडेवारीनं भरलेलं आहे. मला असं वाटतं हेच माणसाचं वैशिष्ट्य आहे आणि माणूस व ईतर प्राण्यांमधला फरकही. आपल्याला या आकडेवारीला वेगवेगळी विशेषणं लावायला आवडतं. एखाद्या वाघोबानं दहावा वाढदिवस विशेष म्हणून साजरा केल्याचं किंवा एखाद्या ह्त्तीच्या जोडप्यानं लग्नाचा पन्नासावा वाढदिवस साजरा केल्याचं ऐकलंय का? पण त्याचबरोबर आयुष्यातल्या या विशेष टप्प्यांना आकडेवारीत मोजायच्या आपल्या सवयीमुळे आपण जगण्यातली गंमत घालवून बसतो. जसे की नव्याण्णववर बाद होणाऱ्या एखाद्या फलंदाजाच्या व त्याच्या चाहत्यांच्या चेहऱ्यावर तुम्हाला या आकड्याचं महत्व व तो गाठता न आल्यामुळे झालेलं दुःख जाणवेल. काही लोकप्रिय अभिनेत्यांच्या, निर्मात्यांच्या व दिग्दर्शकांच्या  एखाद्या चित्रपटाच्या बाबतीतही असं होतं. हा सिनेमा नव्वद करोडपर्यंत व्यवसाय  करतो पण शंभर करोडचा आकडा मात्र पार करत नाही, त्यामुळेच तो चित्रपट आपटल्याचं मानलं जातं. आपण माणसं खरंच विचित्रं असतो, आपण आपला आनंद किंवा दुःख कुठल्याशा आकडेवारीमध्ये मोजतो  आणि  म्हणूनच आपण जगण्यातली मजा स्वतःच्या हातानेच घालवतो.

आपण मनाला या आकडेवारीच्या जंजाळात इतकं गुरफटून टाकलं असतं की रात्री झोपल्यानंतरही आपल्या डोक्यात आकडेवारीच असते व सकाळी उठल्यानंतरही कुठली आकडेवारी पूर्ण करायची आहे हाच विचार असतो. मग तो आपल्या गृहकर्जाचा किंवा कारचा हप्ता असेल किंवा पगारवाढ असेल किंवा आपल्या मुलांची परीक्षेतली टक्केवारी असेल, पेट्रोलचे  प्रति लिटर दर असतील, किंवा समभागांचे खालीवर होणारे दर. त्याचशिवाय फेसबुक किंवा इस्टाग्रामवरच्या आपल्या पोस्टला मिळणाऱ्या लाईकची आकडेवारी कशी विसरता येईल. आपलं आयुष्यच असं झालंय की, आपण जागे असताना (काही जण तर  स्वप्नातही) कुठल्या तरी आकडेवारीविषयीच विचार करत असतो. या सगळ्याचा विचार केल्यानंतर, मी पन्नास वर्षं पूर्ण झाली म्हणून विशेष वाटत असल्याबद्दल स्वतःला दोष देऊ शकत नाही. मला असं वाटतं की मी सामान्य माणसासारखाच विचार करतोय. आपल्याला आजकालच्या वॉट्सऍप किंवा फेसबुकच्या कीबोर्डची एवढी सवय झालेली असते की मी एमएस वर्डमध्ये वरील वाक्य टाईप केल्यानंतर, स्माईली की शोधत होतो! कारण इमोजी व स्माईली वापरताना आपण खरंखुरं हसू किंवा मनापासून हसणं विसरून गेलो आहोत. मी अलिकडेच एक लेख वाचला होता, ज्यामध्ये वाचकांना एखाद्याच्या अपयशमुळे (खरंतर आपल्याला यामुळे नेहमीच हसू येतं) किंवा उपहासानं नाही तर ते शेवटचं मनापासुन खळखळून कधी हसू आलं हे आठवायला सांगितलं होतं. अगदी आपण जे हसतो ते सुद्धा आपल्या हृदयाला स्पर्श करत नाही. कारण फक्त ओठ पसरवणं म्हणजे हसू नाही याची स्वतःला आठवण करून द्यायची वेळ झालीय. मोठं होण्यातली आणखी एक रोचक गोष्ट म्हणजे तुम्हाला कितीतरी लोक भेटतात. तुमचं वाचन समृद्ध असेल तर तुम्ही याबाबतीत अधिक सुदैवी असता (मी खरंच वाचनाच्या बाबतीत सुदैवी आहे), कारण पुस्तकातली पात्रं सुद्धा तुम्हाला विविध लोकांना भेटण्याचा अनुभव देतात. तुम्हाला त्यांचा जीवनाचा दृष्टिकोन समजून घेता येतो. तुम्ही त्यांच्या दृष्टिकोनातून जगाकडे पाहू शकता. मुलांनो तुम्ही वाचनाची आवड जोपासावी असं मला मनापासून वाटतं, कारण जग तुमच्याकडून सगळं काही काढून घेऊ शकतं पण तुम्हाला वाचनातून मिळालेलं ज्ञान काढून घेऊ शकत नाही. वाचनामुळे तुम्हाला एकाच ठिकाणी बसून कितीतरी ठिकाणांना भेट देता येते व अनेक लोकांना भेटता येतं. अगदी ओशोपासून अनेक तत्वज्ञांनी स्वतःतलं लहान मूल जिवंत ठेवा असं म्हटलंय. मला असं वाटतं वयानं मोठं होण्यातलं खरं यश किंवा मोठं होण्याचा योग्य मार्ग तोच आहे. योगायोगानं अलीकडेच माझ्या वाचण्यात गेम ऑफ थ्रोन्स (जीओटी) नावाची पुस्तकमालिका आलीय. यातील  आठ कादंबऱ्यांमध्ये जवळपास सात हजार पानं आहेत. ही पुस्तकं वाचताना आपली दोनशेहून अधिक पात्रांशी ओळख होते. गेम ऑफ थ्रोन्सचं तत्वज्ञान म्हणजे, तुम्हाला राज्य करायचं असेल तर तुमच्यातलं लहान मूल  मारून  टाका! !” कारण त्या लहान मुलाच्या निष्पापणामुळे तुम्हाला कठोर (म्हणजेच व्यवहार्य) निर्णय घेता येणार नाही व शेवटी तुमच्यातलं ते लहान मूलच शासनकर्ता म्हणून (राजा म्हणून) तुमच्या अपयशाला कारणीभूत ठरेल. सकृतदर्शनी गेम ऑफ थ्रोन्सचं तत्वज्ञान विचित्रं, अतिशय कठोर किंवा स्वार्थी वाटतं, पण शांत मनानं विचार केला तर ते खरं असल्याचंही जाणवतं. तुम्ही जेव्हा कशामुळेतरी अस्वस्थ असाल किंवा तुम्हाला वाईट वाटत असेल, तर त्याचं कारण काय आहे किंवा खरंतर कोण आहे असा विचार करा? याचं कारण माझ्यातला मोठा झालेला माणूस आहे का, त्यानं ज्या माणसांना आपलं मानलं त्यांनी त्याला फसवल्यासारखं वाटतंय का, तर अर्थातच नाही. कारण मोठ्या झालेल्या माणसानं आयुष्याचे सगळे टप्पे पाहिले आहेत, ज्यात विश्वासघात व पाठीमागून हल्ला करणे हेच टिकून राहण्याचे मार्ग आहेत. तो अशा हल्ल्यांध्येही टिकला आहे व पन्नास वर्षं जगला आहे. या माणसाला जग वाईटच वागणार आहे हे माहिती असतं, त्याच्या बाबतीत काही चांगलं घडेल असं त्याला वाटत नसतं. अशावेळी तो जगाच्या वागणुकीबद्दल कसा चिडू शकतो किंवा अस्वस्थ होऊ शकतो. खरंतर आपल्यातलं ते लहान  मूलच  भोवतालच्या चांगुलपणाला किंवा वाईटपणाला प्रतिसाद देत असतं, कारण ते मूल जगाकडे अतिशय सरळ दृष्टिकोनातून पाहतं, म्हणजेच प्रत्येक गोष्ट ही चांगली किंवा वाईट असते व त्यासाठीची प्रतिक्रियाही तात्काळ दिली जाते. एखाद्या चांगल्या गोष्टीमुळे ते मूल मनापासून हसतं तर वाईट गोष्टींमुळे त्याला त्रास होतो व डोळ्यात पाणी येतं. पण लहान मूल वाईट घटनासुद्धा अतिशय लवकर विसरून जातं पण मोठ्यांना तसं जमत नाही. ओशो व गेम ऑफ थ्रोन्सच्या तत्वज्ञानात हाच फरक आहे.

तुम्ही जेव्हा म्हणता स्वतःतलं मूल जिवंत ठेवा तेव्हा त्याचा अर्थ मुलाच्या चांगल्या गोष्टी (म्हणजे सवयी) आत्मसात करा, उदाहरणार्थ लहान मूल लहानशा गोष्टीवरही मनापासून हसतं. एखादं रांगणारं मूल पाहा, एखादी उडणारी चिमणी, पंख फडफडणारं फुलपाखरू पाहूनही ते हसतं, त्याचं हसू पाहून तुम्ही क्षणभर सगळ्या चिंता विसरता. तुम्ही एखाद्या मुलावर ओरडलात किंवा त्याचं खेळणं हिसकावून घेतलंत तर ते लगेच रडायला लागेल, मात्र ते काही वेळातच आजूबाजूला असलेल्या दुसऱ्या एखाद्या गोष्टीमुळे हसायला लागेल. म्हणजेच एखादं मूल फार काळ रुसून बसू शकत नाही, आपणही असंच व्हायला पाहिजे. आपल्या बाबतीत काहीतरी वाईट घडलं की आपल्यातलं लहान मूल अस्वस्थ होतं, जे स्वाभाविक आहे. पण आपल्यातला मोठा माणूस आपलं मन नेहमी अस्वस्थ ठेवतो, त्या वाईट आठवणी धरून ठेवतो, सोडून देत नाही. या प्रक्रियेत तो मोठा माणुस माझ्यातल्या लहान मुलाला फक्त वाईट गोष्टींचाच विचार करायला लावतो, त्यामुळेच मला भोवतालच्या चांगल्या गोष्टी ऐकूही येत नाहीत व दिसतंही नाहीत व एकप्रकारे माझ्यातलं लहान मूल नष्ट होतं. म्हणूनच मी वॉल्ट डिज्ने, मार्व्हल स्टुडिओ (म्हणजे स्टॅनली), डीसी कॉमिक्स (बॅटमॅन, सुपरमॅन), हॅरी पॉटर, तसंच मला पुस्तकातून भेटलेल्या असंख्य पात्रांचा, हो अगदी गेम ऑफ थ्रोन्सचाही अतिशय ऋणी आहे. नाहीतर मला स्वतःतलं लहान मूल मारून टाकण्याचे दुष्परिणाम  कसे समजले असते? या यादीत आणखी एकाचा समावेश करावा लागेल तो म्हणजे कराटे किड नावाचा सिनेमा. तुम्ही बुचकळ्यात पडला असाल की हे काय आहे? तर या सगळ्या चित्रपटांनी किंवा पुस्तकांनी मला शाळा किंवा महाविद्यालयांसारखं शिकवण्याचं काम केलंय. मी अर्थातच माझ्या खऱ्या आयुष्यातल्या शिक्षकांचा, माझ्या पालकांचा तसंच मित्रमंडळींचा ऋणी आहेच. पण वर नमूद केलल्या चित्रपटांमुळे व पुस्तकांमुळे मला आयुष्य ऊमजलं, जे मला कुठल्याही शाळेनं शिकवलं नसतं ते त्यांनी शिकवलं. मार्व्हलनं मला शिकवलं की मोठ्या शक्तिसोबत मोठ्या जबाबदाऱ्याही येतात”. डीसी कॉमिक्सनं मला शिकवलं की, “तुम्ही कोण आहात यापेक्षाही तुम्ही जे आहात त्यातून तुम्ही काय करता, यावरून तुमचं व्यक्तिमत्व ठरत असतं”. डिस्नेनं मला शिकवलं की, “शूर व दयाळू व्हा म्हणजे जादू आपोआप होईल”. हॅरी पॉटरनं मला शिकवलं की, “शत्रूविरुद्ध लढायला धैर्य लागतं पण त्यापेक्षाही कितीतरी धैर्य तुमच्या स्वतःच्या मित्रांविरुद्ध उभं राहायला लागतं” (भगवद्गीताही हेच सांगते). गेम ऑफ थ्रोन्सनं मला शिकवलं की माझ्यातलं मूल मला कमजोर करू शकतं किंवा मला बळ देऊ शकतं, त्या लहान मुलाचा वापर कसा करायचाय हे माझ्यावर अवलंबून आहे. आपल्यातला वयानं मोठा माणूस जगावर राज्य करण्यासाठी लहान मूल बाजूला सारण्याचा प्रयत्न करत असताना, ओशो आणि इतर अनेकांनी मला माझ्यातल्या मुलाचा आदर करायला सांगितला.

सरते शेवटी, कराटे किड! मी कालच एका लग्नाच्या स्वागत समारंभासाठी निघालो होतो आणि तुम्हा दोघांना लवकर तयार व्हायचा आग्रह करत होतो. मी शूज घालत असताना, टीव्हीवर कराटे किडमधलं शेवटचं मारामारीचं दृश्य सुरू होतं. मी हा चित्रपट किमान दहा वेळा तरी पाहिला असेल, तरीही शूज घालायचं विसरून माझे डोळे टीव्ही स्क्रिनवर खिळले होते. मार्शल आर्ट स्पर्धेचा उपांत्य फेरीचा सामना असतो आणि ड्रे पार्करचा (जेडन स्मिथ, साधारण दहा वर्षांचं पात्रं) गुडघा दुखावला जातो. अंतिम सामना खेळण्यासाठी सक्षम नसल्याचं जाहीर झाल्यानं, तो पलंगावर वेदनेनं विव्हळत असतो. तो त्याचे प्रशिक्षक श्री. हॅन (जॅकी चॅननं हे अप्रतिम पात्रं साकारलंय) यांना त्याची इजा बरी करण्यासाठी चायनीज उपचार पद्धती  वापरायला सांगतो म्हणजे त्याला अंतिम सामन्यात खेळता येईल. जॅकी चॅन त्याला विचारतो, “ड्रे कशासाठी, तू सगळं काही सिद्ध केलंयस. तू ज्या प्रकारे लढ़लास त्याचा तुझ्या परिवाराला अभिमान वाटेल, आणखी एक फेरी जिंकल्यानं काय साध्य होईल?” ड्रे उत्तर देतो, “मला अजूनही त्या दुसऱ्या मार्शल आर्ट शाळेतल्या अंतिम फेरीत खेळणाऱ्या मुलाची भीती वाटते आणि आज काहीही झालं तरी, मला मनात भीती घेऊन घरी जायचं नाही!” मला असं वाटतं आपल्या सगळ्यांमध्ये एक लहानगा ड्रे आहे ज्याला कशाना कशाचीतरी भीती वाटते, जो आरशात स्वतःचा चेहरा पाहण्याचं टाळतो. तो फक्त मनातल्या भीतीमुळे आपल्यापासून आयुष्यातला सगळा आनंद व मजा हिरावून नेतो. या लहानग्या ड्रेला भीतीला सामोरे जाण्याचे धैर्य देणे हे आपल्यातल्या मोठ्या माणसाचं कर्तव्य आहे, कारण तोच ही भीती घालवू शकतो. पन्नाशीत प्रवेश करणं म्हणजे आता कुणीही तुम्हाला तरूण म्हणणार नाही, तर हा प्रवास आता काका ते आजोबा म्हणायचा आहे, हा विचारच कुणाही माणसाला हादरवून सोडणारा असतो. पण मुलांनो तुम्हाला एक सांगू, आज इथवर वाटचाल करताना मला एक गोष्ट लक्षात आलीय की, माझ्यातला व्यवहार्य मोठा माणूस आणि भावनिक लहान मूल एकाच वेळी गुण्यागोविंदानं नांदू शकले तर मला माझ्या भूतकाळाची लाजही वाटणार नाही आणि भविष्याकडे पाहायची भीतीही वाटणार नाही. मला आत्तापर्यंत जगावर सत्ता गाजवण्यासाठी माझ्यातलं लहान मूल मारायची गरज वाटली नाही. किंबहुना माझ्यातल्या या लहान मुलामुळेच मला समजलं की तुम्ही निष्पापपणा जिवंत ठेवून, तसंच इतरांना आनंद व सुख देऊनच जगावर राज्य करू शकता. आपल्याला मोठ्या माणसाला हे आपल्यातल्या लहान मुलाकडूनच शिकता येऊ शकतं. आणखी एक गोष्ट, तुम्हाला जाणतेपणी किंवा अजाणतेपणी अधिक चांगली व्यक्ती होण्यासाठी मदत केलेल्या प्रत्येक माणसाचे आवर्जुन आभार माना. हा काळ अतिशय कठीण आहे व अतिशय कमी लोक तुम्हाला मोठं होण्याच्या प्रक्रियेत आपणहून मदत करतील. यासाठी तुम्ही जे लोक तुम्हाला आहे तसं स्वीकारतात व तुमच्यावर प्रेम करतात त्यांच्यावर विश्वास ठेवू शकता. मी त्या बाबतीतही अतिशय नशीबवान राहिलो आहे. आज मी तुम्हाला जे काही सांगतोय ते माझ्याभोवती असलेल्या अशाच माणसांमुळे. मी तुमच्यासाठी लिहीलेला हा लेख तेही कदाचित वाचत असतील व मनातल्या मनात हसत असतील. खामगावसारख्या एका लहानशा गावतला एक मुलगा, ज्याला ते संज्या, चंकी, पांड्या, देशू अशा वेगवेगळ्या नावानं हाका मारायचे, तो आता त्यांना तत्वज्ञान सुद्धा शिकवतोय याचं त्यांना हसू येत असेल. त्यांना असं हसण्याचा हक्क आहे, कारण त्यांनी जे काही शिकवलं त्यामुळेच आज पन्नाशीचा झालेला हा मुलगा हे सगळं करू शकला. मुलांनो आज तुमच्याकडे पाहताना मी किती वर्षं मागे सोडलीत याची मला जाणीव होतेय. मी माझ्या भूतकाळाबद्दल आनंदी व समाधानी आहे. मित्रांनो आयुष्यानं मला हा महत्वाचा टप्पा ओलांडताना

 तुम्ही सगळ्यांनी  दिलेली ती सर्वोत्तम भेट आहे




Tuesday, 4 December 2018

बांधकाम व्यवसाय आणि पाणी युद्ध!

























माशाला पाण्यातून बाहेर काढल्यावरच त्याला पाण्याचं महत्व जाणवतं; आपला समाजही माशाहून वेगळा नाही!”…  फॉन्सस ट्राँपेनार्स.

फॉन्सस ट्राँपेनार्स हे डच संघटनात्मक तत्वज्ञ, व्यवस्थापन सल्लागार, व बहु-सांस्कृतिक संज्ञापन विषयाचे लेखक आहेत. त्यांनी विकसित केलेला राष्ट्रीय सांस्कृतिक भेदांसाठीचा ऊपाय टाँपेनार पॅटर्न म्हणुन अतिशय प्रसिद्ध आहे. फॉन्सस व्यवस्थापकीय सल्लागार असले तरीही त्यांनी त्यांच्या अवतरणातून दिलेले उदाहरण मला पुण्यामध्ये एक समाज म्हणून पाण्याविषयीच्या सद्य परिस्थितीसाठी (खरंतर सावळागोंधळ) अतिशय चपखल वाटले. हा विषय पुणेकरांच्या अतिशय जिव्हाळ्याचा आहे, होय मी आपल्या  पुण्याच्या पाण्याविषयी बोलतोय. पुणेकरांना दोन गोष्टी करायला अतिशय आवडतात एक म्हणजे रस्त्यावरील वाहतुकीला शिव्या घालणे व दुसरे म्हणजे त्यांच्या पाणी पुरवठ्याविषयी अभिमान व्यक्त करणे. सध्या पुण्यात सगळीकडे मेट्रोचं काम सुरू झाल्यामुळे पुणेकरांना त्यांच्या वाहतुकीच्या समस्या लवकरच संपतील असं वाटू लागलंय. त्यामुळे वाहतुकीच्या मुद्द्यावरची चर्चा जरा कमी झालीय. यावर आत्ताच काही टिप्पणी करणे योग्य होणार नाही, कारण मेट्रोचं फलित काय असेल हे काळच सांगेल. पुण्यातल्या वाहतुकीच्या कर्करोगावर मेट्रोची संजीवनी (मरणासन्न रोग्यांना पूर्ववत करणारी औषधी वनस्पती) कामी येईल असं म्हटलं जातंय. पुण्याला सगळं काही सुरळीत चाललंय असं वाटत असताना सतत काहीतरी नवीन समस्या निर्माण होण्याचा (निर्माण करण्याचा) शापच आहे. सध्या आपली नवीन समस्या (निर्माण केलेली) आहे पाणी पुरवठा!

पुणे शहर पाणी पुरवठ्याच्या बाबतीत त्याच्या आकाराच्या शहरांच्या तुलनेत फक्त महाराष्ट्रातच नाही तर संपूर्ण देशात वर्षानुवर्षे सर्वोत्तम शहर ठरले आहे. यामध्ये पाण्याचा दर्जा व मुबलकता या दोन्हींचा समावेश होतो. पुणेकर अभिमानानं सांगतात की त्यांना घरांमध्ये कधीच पाणी साठवून ठेवावं लागत नाही जेव्हा की आपल्या राज्यातील इतर गावांमधलेच नाही तर शहरांमधलेही नागरिक पाणी साठवण्याचे शक्यतो सगळे उपाय करतात. गेल्या अनेक दशकांपासून अशीच परिस्थिती आहे. मराठवाडा व विदर्भातल्या हजारो लोकांनी पुण्याला स्थलांतर करण्याचे पाणी हे एक मुख्य कारण आहे. कारण पाणी समजातल्या सर्व घटकांना एकाच पातळीवर आणते. राज्यातल्या इतर ग्रामीण भागांमध्ये, तुम्ही ज्येष्ठ सरकारी अधिकारी असाल, शिक्षक, व्यावसायिक, जमीनदार किंवा हात रिक्षा चालक असाल, पण पाण्याच्या बाबतीत मात्र तुम्ही गरीबच असता. या पार्श्वभूमीवर पुणे स्वर्गच आहे कारण कुणालाही पाण्याची टंचाई जाणवत नाही. इथे वर्षातले 365 दिवस, चोवीस तास पाणी पुरवठा होत असतो. पुणेकरांना एवढंच माहिती असतं की नळ उघडल्यावर पाणी वाहू लागतं. अशातच अचानक जलसंपदा विभागाने पुण्याच्या (पुणे महानगरपालिका क्षेत्रात) पाणीपुरवठ्यात कपात केली जाईल अशी घोषणा केली तेव्हा पुणेकरांना जपानच्या अणुबाँब हल्ल्यापेक्षाही मोठा धक्का बसला . आपण गेल्या काही दिवसात मथळ्यांमध्ये प्रत्येक सरकारी विभाग, राजकीय पक्षं, तथाकथित नेते व अर्थातच स्वयंसेवी संस्थांची (आपण या शहरात त्यांना कसं विसरू शकतो) पाणी कपातीविषयीची विधाने, आरोप-प्रत्यारोप वाचत आहोत. पुणे महानगरपालिका व जलसंपदा विभागातली तू-तू मैं-मैं आता शिगेला पोहोचली आहे. नेहमीप्रमाणे या प्रश्नी न्याय (हा नेत्यांनीच वापरलेला शब्द आहे) मिळावा यासाठी माननीय मुख्यमंत्र्याकडे दाद मागण्यात आली आहे
आता सर्वप्रथम सामान्य माणसाच्या दृष्टिकोनातून पाणी समस्या पाहू. मला खरंच प्रश्न पडतो की शहरातील पाणी पुरवठा कुणाच्या, म्हणजे राज्य सरकार (म्हणजेच मुख्यमंत्र्यांच्या),पुणे महानगरपालिका किंवा जलसंपदा विभागाच्या हातात आहे हे कुणालातरी माहिती आहे का? माझ्या माहितीप्रमाणे तो जलसंपदा विभागाच्याही हातात नाही. त्यासाठी घटनेनुसार राज्य पातळीवरील नियामक प्राधिकरण तयार करण्यात आले आहे व तेच राज्यातील पाण्याचा प्रत्येक थेंब कसा वापरला जाईल याचा निर्णय घेते. त्यावर केंद्रीय पातळीवरील (म्हणजे राष्ट्रीय) प्राधिकरण येते जे प्रत्येक राज्याला किती पाणी मिळेल हे ठरवते कारण आपल्या देशातील बहुतेक नद्या उत्तरेकडून दक्षिणेकडे  वाहतात. जर हे प्राधिकरण अस्तित्वात नसते तर समुद्रसपाटीपासून उंचावर असलेल्या राज्यांनी (म्हणजेच उत्तरेकडील राज्यांनी) स्वतःकडे जास्त पाणी अडविले असते व नद्या दक्षिणेत पोहोचेपर्यंत पूर्णपणे कोरड्या पडल्या असत्या. तर तुम्हाला आत्तापर्यंत समजले असेल की कोणत्याही धरणातील किंवा नदीतील पाणी हे एखाद्या शहराची किंवा स्थानिक स्वराज्य संस्थेची किंवा जलसंपदा विभागाची मालमत्ता नसते. प्रत्येक राज्याला मोजून पाणी मिळते व त्यानुसार शहरातल्या, किंवा उद्योगातल्या किंवा शेतीतल्या प्रत्येक व्यक्तीला पाणी दिले जाते. जलसंपदा विभागाचं काम बँकेतल्या कॅशियरसारखं असतं, जो फक्त रोख सांभाळण्याचं करतो. हा विभाग फक्त तुमच्या खात्यातील शिल्लक पाण्यानुसार वाटप करतो जे आधीपासूनच ठरवलेले असते. म्हणूनच आपल्या परिसरात असलेली पाच धरणं फक्त पुणे शहरासाठी आहेत असा विचार आपण करत असू तर ते चुकीचं आहे हे वास्तव आधी आपण स्वीकारलं पाहिजे.

तुम्ही आता एकदा राज्य पातळीवरील पाणी वितरण समजून घेतल्यावर पुणे महानगरपालिका व पुण्याचा जलसंपदा विभाग यांच्यातील वाद पाहू. पुण्याला दरवर्षी किती पाणी दिले जाते हे आधी जाणून घेऊ म्हणजे आपल्याला परिस्थिती पूर्णपणे समजून घेता येईल. तर या जलप्राधिकरणाच्या आदेशानुसार, पुणे शहराला (पुणे महानगरपालिका) दरवर्षी 8.35 टीएमसी पाणी मिळते. आता बहुतेक वाचक गोंधळून गेले असतील कारण आपल्याला पाणी लीटरमध्ये मोजायची सवय असते. पण जेव्हा चाळीस लाख लोकसंख्येच्या शहरासाठी पाण्याचा वाटा ठरवला जातो तेव्हा तो लीटरमध्ये नाही तर टीएमसीमध्ये मोजला जातो. वाचकांसाठी याचं गणित थोडसं समजावून सांगतो, पाण्याचा प्रवाह क्यूसेकमध्ये म्हणजेच क्यूबिक फीट प्रति सेकंदमध्ये मोजला जातो (जो प्रति सेकंद 28.317 लीटर एवढा असतो) व एका दिवसाचा 11,000 क्यूसेक प्रवाह म्हणजे 1 टीएमसी (एक अब्ज क्यूबिक फीट) पाणी. याचाच अर्थ 1 टीएमसी म्हणजे 29 अब्ज लीटर पाणी असा होतो व यानुसार 8.25 टीएमसी म्हणजे वर्षाला 233.80 अब्ज लिटर पाणी होते. आता पुण्याची (पुणे महानगरपालिका क्षेत्रातली) लोकसंख्या 40 लाख (0.004 अब्ज) आहे, म्हणजे आपल्याला दर दिवशी प्रति व्यक्ती 160 लीटर पाणी दिले जाते (233.8 अब्ज लिटर / 0.004अब्ज लोकसंख्या/365 दिवस). या बाबतीतही पुणे नागपुरपेक्षा बरेच पुढे आहे जिथे दर दिवशी प्रति व्यक्ती जेमतेम 80 लिटर पाणी दिले जाते, औरंगाबादमध्ये त्याहूनही कमी मिळते. अमरावती, अहमदनगर, लातूर अशा दुसऱ्या स्तरातील शहरांविषयी बोलायलाच नको.
कारण या आकडेवारी मुळे पाण्यावरून जागतिक युद्ध नाही तरी किमान राज्यस्तरीय युद्ध सुरूच होईल. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (डब्ल्यूएचओ) मानकांनुसार प्रति व्यक्ती प्रति दिवस 150 लीटर पाण्याचा पुरवठा व्हावा असं म्हणण्यात आलंय व हे प्रमाण युरोपातील विकसित देशांसाठी आहे. आता वरील सर्व आकडेवारी वाचुन आणि जगातील  80% जनतेला स्वच्छ व साठवण्यायोग्य पाणी मिळत नाही अशी परिस्थिती असताना या बाबतीत पुणेकर किती नशीबवान आहेत हे लक्षात येईल.
 आता ओरड अशी केली जातेय की पाण्याचा कोटा 13 टीएमसीवरून 11 टीएमसीपर्यंत कमी करण्यात आलाय. म्हणजे सध्या आपल्याला प्रति व्यक्ती प्रति दिवस 260 लिटर मिळताहेत जे प्रति व्यक्ती प्रति दिवस 200 लिटरपर्यंत कमी करण्यात आलं आहे. हे कमी केलेलं प्रमाणही कायद्यानं, नैतिकदृष्ट्या व वैज्ञानिकदृष्ट्याही आपल्याला जेवढं पाणी मिळालं पाहिजे त्याहून अधिक आहे. कारण ते जागतिक आरोग्य संघटनेच्या मानकांपेक्षा जास्त आहे. आता मी विचारेन की पाणी कपात प्रत्यक्षात कुठे केली जातेय? माझ्या महाविद्यालयीन दिवसांमध्ये फिशपाँडचा खेळ असायचा. ज्यांचं वय 45 हून अधिक आहे त्यांना हे आठवत असेल. यामध्ये विद्यार्थ्यांना तसंच प्राध्यापकांना मजेशीर नावं ठेवली जायची. ती मंचावरून जाहीर केली जात असताना प्रेक्षकांमधून हास्याची कारंजी फुटायची. ही नावं त्या विद्यार्थ्याच्या किंवा शिक्षकाच्या विशिष्ट सवयी किंवा लकबींवरून ठेवलेली असायची. मला आठवतंय आमच्यातल्या एका लक्षाधीश व्यक्तिच्या मुलाला फिशपाँड पडला होता, मेरी वजह से मेरा बाप बना लखपती, पर ये बात छोडो कि पहले था वो करोडपती”! म्हणजेच, माझ्या प्रयत्नांमुळे माझा करोडपती बाप लखपती झालाय. म्हणजेच थोडक्यात वडील लक्षाधीश असले तरीही मुलाच्या खर्चामुळे ते गरीब झाले आहेत हे त्यातले बोचरे सत्य आहे! पुण्याच्या सध्याच्या परिस्थितीसाठी हा फिशपाँड अगदी योग्य वाटतो, कारण आपण आपल्या हक्कापेक्षाही जास्त पाणी वापरत होतो. ज्या पाण्यावर आपला हक्कच नव्हता त्यात कपात केल्यामुळे, आपल्याला आपलं नुकसान झाल्यासारखं वाटतंय, हो नं? मी वर दिलेली सगळी आकडेवारी सरकारी अधिकृत संकेतस्थळांवरूनच घेतलीय, तसंच रुपांतरित आकडेवारीही कोणत्याही गणिताच्या पुस्तकात मिळू शकेल.

आता पुण्याला प्रति व्यक्ती प्रति दिवस 200 लिटरपेक्षा जास्त पाणी मिळते हे सिद्ध झालंय. तरीही अनेक उपनगरांमध्ये पाणी पुरवठ्याची समस्या सातत्याने का जाणवते. गरजेपेक्षाही जास्त पाणी मिळत असताना त्यात थोडीशी कपात केली तर संपूर्ण शहरात दुष्काळ पडल्यासारखं वाटायची काय गरज आहे, असा प्रश्न मला विचारावासा वाटतो. शहरातल्या रिअल इस्टेट क्षेत्राचा पाणी हा मुख्य घटक आहे व स्थानिक स्वराज्य संस्थेकडून चांगल्या दर्जेदार पाण्याचा खात्रीशीर पुरवठा होत असेल तर रिअल इस्टेटचे दरही वाढतात व सदनिका आरक्षणावरही परिणाम होतो हे सर्वज्ञात आहे. कोणताही ग्राहक तुमच्या प्रकल्पाविषयी चौकशी करताना पहिला प्रश्न विचारतो की, पुणे महानगरपालिकेकडून पाणी पुरवठा होतो का?” याचं उत्तर नाही असेल, तर पन्नास टक्के ग्राहक तो प्रकल्प राहण्यासाठी नाकारतात विशेषतः महिला ग्राहक ,कारण पाणी टंचाईला त्यांनाच तोंड द्यावं लागतं. टँकर तसंच कूपनलिकेचं पाणी घेण्यातंही वेगळ्या समस्या असतात, त्यातल्या काही महत्वाच्या समस्या म्हणजे खर्च व पाण्याचा दर्जा. तुम्ही पूर्णपणे पाणी टँकर पुरवठादारांच्या (म्हणजेच लॉबीच्या) दयेवर जगत असता. उपनगरांमध्ये अलिकडे ही गंभीर समस्या झाली आहे. या टँकर पुरवठादारांची मक्तेदारी असते, दराच्या बाबतीतही ते आरेरावी करतात. अगदी एखाद्या सोसायटीतल्या नागरिकांनी दुसरा टँकर मागवला तर त्यांना धमकावण्यापर्यंतही त्यांची मजल जाते. ज्या ठिकाणी पुणे महानगरपालिकेच्या जलवाहिन्यांचे जाळे नाही किंवा जी पुणे महानगरपालिकेच्या हद्दीबाहेर आहेत तिथल्या नागरिकांना विश्वासात घेऊन विचारा, तुम्हाला अशा अनेक बाबी समजतील. पुणे महानगरपालिकेच्या हद्दीतही सीमेवरच्या भागांमध्ये पाणी पुरवठ्याची स्थिती गंभीर आहे मात्र कुणीही उघडपणे ते मान्य करत नाही ही वस्तुस्थिती आहे.  अशा घोषणा करण्यात आल्या की 24X 7 म्हणजेच दिवसभर पाणीपुरवठा केला जाईल. पाणी पुणे महानगरपालिकेच्या वाहिन्यांमधून मिळेल मात्र त्यावर मीटर बसवले जाईल. म्हणजेच जेवढा पाण्याचा वापर असेल तेवढंच बिल आकारलं जाईल, वापर जास्त झाला तर प्रति लीटर जास्त दर आकारले जातील. मात्र नेहमीप्रमाणे ही घोषणाच राहीली. माझ्या महितीप्रमाणे, बाणेर-बालेवाडी या स्मार्ट शहरांमध्येही पाणी टंचाई जाणवते, त्यामुळे शेवटी रहिवाशांना पाणी पुरवठ्यासारख्या मूलभूत बाबीसाठी उच्च न्यायालयात दाद मागावी लागली. त्याशिवाय आपल्याला नव्याने महापालिका हद्दीत समाविष्ट केलेल्या 28 गावांची गरज भागवायची आहे. तसंच ज्या धरणांवर पुणेकरांना त्यांचाच मालकीहक्क वाटतो त्यातून पुणे महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरणही पाणी मागतंय.

खरंतर पुणे महानगर क्षेत्र विकास प्राधिकरणाची मागणी पूर्ण करण्यासाठीच पुणे महानगरपालिकेच्या हद्दीत पाणी कपात करण्याचा मुद्दा पुढे आला. यासंदर्भात संबंधित अधिकाऱ्यांनी चर्चा केली व ती तर्कशुद्ध होती. या शहरात प्रति व्यक्ती प्रति दिवस 150 लिटर पाणी मिळतंय. पण या पुरवठ्यावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी काही यंत्रणा अस्तित्वात आहे का, या प्रश्नाचं उत्तर कुणीही देत नाही. सध्या पुण्याची नेमकी लोकसंख्या किती आहे याचीसुद्धा कुणीही शास्त्रशुद्ध मोजणी केलेली नाही. 50% हून अधिक लोकसंख्या झोपडपट्टीत राहते (यात अवैध बांधकामांचाही समावेश होतो). असं असेल तर आपल्याकडे नेमकी लोकसंख्या मोजण्याचं काय साधन आहे व आपल्याला पाण्याची नेमकी गरज किती आहे हे कसं समजेल हा प्रश्न आहे? नागरिकांना (वैध व अवैध घरात राहणाऱ्या) हा पाणीपुरवठा कसा केला जातो याविषयी जेवढं कमी बोलू तितकं चांगलं. ज्या शहरामध्ये पाणीपट्टी भरतोय ना मग हवं तितकं पाणी वापरा असा विचार केला जातो, त्या शहराची पाण्याची गरज देवही पूर्ण करू शकणार नाही. यामुळे अशी परिस्थिती आहे की शहरातल्या काही भागात प्रति व्यक्ती प्रति दिवस 400 लिटर एवढं मुबलक पाणी मिळतं तर काही भागात पाण्याचा ठणठणाट असतो (तिथे टँकर लॉबीच्या दयेवर जगावं लागतं). हे जाणीवपूर्वक केलं जातं अशी कुजबूजही होते, पण शहरातल्या सत्ताधाऱ्यांचाच त्यांना पाठिंबा असल्यावर, दादही कुणाकडे मागायची असा प्रश्न आहे. त्याचवेळी ज्यांना मुबलक पाणी मिळतंय त्यांनी जबाबदारीनं त्याचा वापर करायला हवा. कार धुणे, सदनिकेच्या फरशा धुणे यासारखी पाण्याची चैन सुरू असताना इतर अनेकांना पाण्याची टंचाई जाणवतेय याची जाणीव असायला हवी. पुणे महानगरपालिका/पिंपरी चिंचवड महानगरपालिकांनी नव्या प्रकल्पांमध्ये पावसाळी पाण्याचे संधारण करणे बंधनकारक केले आहे. पण या धोरणांची परिणामकारकपणे अंमलबजावणी होतेय का, त्याचा काय परिणाम होतोय याची दखल कुणीही घेत नाही. त्याचवेळी सध्या अस्तित्वात असलेल्या इमारतींमध्ये पावसाच्या पाण्याचे संधारण बंधनकारक करायला काय हरकत आहे, नाहीतर त्यांचा मालमत्ता कर वाढवा. लोक त्यांच्या घरांच्या अंतर्गत सजावटीवर लाखो रुपये खर्च करतात पण सोसायटीच्या पावसाच्या पाण्याचे संधारण करण्याच्या प्रकल्पसाठी काही हजार रुपये खर्च करायची त्यांची तयारी नसते. याचं कारण म्हणजे त्यांना त्याची काहीच फिकीर नसते. एखाद्याला (नागरिकांना) त्याच्या किंवा तिच्या सामाजिक जबाबदारीची जाणीव नसेल तर त्यांना समज देऊन किंवा आर्थिक दंड करून ती करून देणे ही सरकारची (पुणे महानगरपालिकेची) जबाबदारी आहे. आणि नेमकी इथेच आपल्या सरकारची इच्छाशक्ती कमी पडते. पाण्याचा गैरवापर करणाऱ्यांवर दंड आकारल्याने थेट मतपेटीला धोका निर्माण होईल. मात्र विचार करा सगळे राजकीय पक्ष या मुद्द्यावर एकजूट झाले व पाण्याच्या गैरवापरासाठी मोठ्या दंडाची शिक्षा करण्यात आली. या धोरणाची काटेकोरपणे अंमलबजावणी करण्यात आली तर मतदारही शरण जातील, कारण त्यांनी कुठल्याही पक्षाला मतदान केलं असलं तरीही, सगळ्यांचाच या धोरणाला पाठिंबा असेल! मात्र दुर्दैवानं केवळ पुणेच नाही तर आपल्या संपूर्ण देशाला लागलेला सगळ्यात मोठा शाप म्हणजे लोकांच्या शाश्वत सुखाचा विचार न करता त्यांची खुशामत करणारे निर्णय घेणे. याचाच परिणाम म्हणजे पुणे शहरात पाण्याचा वापर, धोरण, पुरवठा याबाबतीत सावळागोंधळ झालेला दिसतो. एक गोष्ट समजून घेतली पाहिजे, आपल्याकडील धरणांची धारणक्षमता निश्चित आहे. ही धरणे काठोकाठ भरल्यानंतरही पुणे जिल्ह्यातल्या प्रत्येक व्यक्तीचा या पाण्यावर तितकाच हक्क आहे. त्यामुळे सगळ्या वापरकर्त्यांना त्याचे समान प्रमाणात वाटप करणे एवढेच आपण करू शकतो. त्याचसाठी पाणी पुरवठ्याची एक सक्षम यंत्रणा स्थापित करण्यावर भर दिला पाहिजे. आणखी एक गोष्ट, पुण्याला मिळणाऱ्या पाण्याचे प्रमाण निश्चित (नैसर्गिकदृष्ट्या तसेच राज्य व केंद्रीय पातळीवर ठरविण्यात आल्याप्रमाणे) असले तरीही दररोज लोकसंख्येत वाढ होतेय. म्हणून आजपासूनच पाण्याचा वापर अतिशय काळजीपूर्वक करायला सुरूवात केली पाहिजे.

शहरातील रिअल इस्टेट क्षेत्रं यासंदर्भात पुढाकार घेऊ शकतं. क्रेडेई किंवा एमबीव्हीए यासारख्या संघटनांनी केवळ एफएसआय, टीओडी, इमारतीची उंची किंवा व्यवसाय सुलभता धोरणे यावरच लक्षं केंद्रित न करता शहरातल्या पाणीपुरवठ्यासारख्या मूलभूत मुद्द्यावर आवाज उठवला पाहिजे. नाहीतर एक दिवस असा येईल की भऱपूर एफएसआय, टीडीआर, प्रिमियम एफएसआय, 100 मीटर उंची, योजनांना तात्काळ मंजूरी सगळं काही उपलब्ध असेल पण या प्रकल्पांसाठी पाणीच नसेल. अशावेळी फक्त व्यवसाय सुलभता धोरणे रिअल इस्टेटला वाचवू शकणार नाहीत ही काळ्या दगडावरची रेघ आहे!


संजय देशपांडे 
smd156812@gmail.com