Thursday, 13 December 2012

भ्रष्टाचार,रिअल इस्टेट आणि सामान्य मनुष्य


 
 
 
मला असं तीव्रपणे वाटतं की, भ्रष्टाचारमुक्त व  चांगल्या नागरिकांचा देश घडवायचा असेल तर समाजाचे तीन सदस्य बदल घडवू शकतात. ते आहेत वडील, आई व शिक्षक...                    डॉ. अब्दुल कलाम

शहरातील सर्व वृत्तपत्रांमध्ये अलिकडेच रिअल इस्टेट क्षेत्रातील भ्रष्टाचाराच्या बातम्या वाचल्यानंतर वरील अवतरण मला आवर्जुन आठवते. आपल्या समाजात वैयक्तिक अनुभव सांगताना तीन गोष्टी निषिद्ध मानल्या जातात, त्या म्हणजे वैयक्तिक उत्पन्न, पुरुषाचे कामजीवन व व्यक्तिचे भ्रष्टाचारविषयक अनुभव! माझे विधान वाचून अनेकांचा भुवया उंचावतील. मात्र या तिन्ही विषयांवर आपण अगदी ढोबळपणे बोलतो! मात्र कुणीही व्यक्ती तिचे उत्पन्न किंवा तिच्या प्रेम जीवनाविषयी खरे सांगणार नाही, त्याचशिवाय तिने कुणास लाच दिली आहे का किंवा कुणाकडून घेतली आहे का व किती हे सांगणार नाही.

यातील पहिल्या दोन बाबी हा प्रस्तुत लेखाचा विषय नाहीत, मात्र तिस-या मुद्याविषयी आपण आज बोलणार आहोत, कारण आज रिअल इस्टेट क्षेत्राची ती काळी बाजू आहे. या उद्योगास आजपर्यंत जी प्रसिद्धी मिळाली आहे त्यामध्ये भ्रष्टाचाराचा मोठा वाटा आहे! मी आधीच स्पष्ट करतो की या लेखाद्वारे मला व्यवस्था बदलायची नाही किंवा तिच्यावर टिकाही करायची नाही किंवा मी काही रामशास्त्री प्रभुणे (अतिशय प्रामाणिक व स्वच्छ ऐतिहासिक व्यक्तिमत्व) नाही. मात्र सामान्य माणसांना इथे कशाप्रकारे व्यवहार चालतात व ते असे का आहे व ते कसे कमी करता येईल याची जाणीव करुन देणे हा उद्देश आहे. मी जाणीवपूर्वक कमी करणे हा शब्द वापरला आहे व थांबवणे हा वापरलेला नाही कारण माझ्या मते भ्रष्टाचार हा दृष्टीकोन किंवा प्रवृत्ती आहे व केवळ प्रतिक्षिप्त क्रिया नाही! अकबर बिरबलाच्या एका प्रसिद्ध गोष्टीमध्ये जेव्हा एका भ्रष्ट अधिका-याला समुद्राच्या लाटा मोजण्याची शिक्षा दिली जाते, तिथेही तो बादशाहाच्या नावाखाली लोकांना धमकावून लाच खातो, त्यामुळेच व्यक्तिच्या प्रवृत्तीमुळे व्यवस्था भ्रष्ट होते, व्यवस्था भ्रष्ट नसते. दुर्दैवाने लोक ज्या पदावर आहेत त्याचा वापर स्वतःच्या फायद्यासाठी करतात, ते पद समाजाची सेवा करण्यासाठी आहे, एखाद्या व्यक्तिची सेवा करण्यासाठी नाही हे विसरतात!

बरेच जण म्हणतील त्यात काय नवीन आहे, बांधकाम व्यवसायिक, राजकारणी व सरकारी अधिकारी यांचं साटंलोटं असतं व सर्वजण भ्रष्टाचारात सहभागी असतात हे आम्हाला माहिती आहे असं म्हणतील. काही बाबतीत हे खरं आहे; या उद्योगाशी निगडित प्रत्येकाला यातील प्रत्येक पायरीवर होणा-या भ्रष्टाचाराची, त्यात समाविष्ट काळ्या पैशाची जाणीव असते, मात्र कुणीही तसं उघडपणे किंवा आपापसातही मान्य करत नाहीत! या उद्योगाला जडलेल्या कर्करोगाची पाळंमुळं इतकी घटट् आहेत की तुम्हाला व्यवसायात टिकायचं असेल ते स्वीकारा नाही तर तो सोडून द्या असा साधा हिशेब असतो. तुम्ही त्याकडे दुर्लक्ष करुन व्यवसायात राहू शकता किंवा मी भ्रष्टाचारात सहभागी होणार नाही असे म्हणू शकता. मात्र सर्वांविषयी आदर राखून मी म्हणेन की एखादी व्यक्ती आपण कुठल्याही कामासाठी एक रुपयाही दिला नाही असं म्हणत असेल तर ती खोटे बोलत आहे! इथे पैशाशिवाय चक्र हलत नाही ही सर्वश्रृत, मात्र उघडपणे बोलली न जाणारी बाब आहे. सरकारमध्ये हाताच्या बोटावर मोजण्याइतके अधिकारी प्रामाणिक असतीलही मात्र त्यांचे प्रमाण दिवसेंदिवस कमी होत चालले आहे किंवा त्यांना महत्वाची पदे दिली जात नाहीत किंवा त्यांच्या नावे त्यांचे सहकारी मलिदा खातात. जमीन खरेदी करण्याची एकूण व्यवस्थाच अशी आहे की व्यक्तिला त्या प्रक्रियेपुढे शरणागती पत्करावी लागते किंवा त्या प्रकल्पाचा विचार सोडून द्यावा लागतो. पारदर्शकता, एक खिडकी, ऑनलाईन मंजुरी, जलदगती हे सर्व केवळ नावापुरते आहे, संबंधित संस्थांचे एक चांगले चित्र उभे राहावे यासाठी आहे. मात्र वस्तुतः तुम्ही जेव्हा जमीनीचा एखादा तुकडा खरेदी करायला जाता तेव्हा त्या जमीनीचा ७/१२ चा उतारा, सीमांकन अशी मालकीहक्काबाबतची मूलभूत कागदपत्रे मिळवताना तुम्हाला अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागते. ते देणारी व्यक्ती जागेवर नाही, तिला काही नोंदी सापडत नाहीत किंवा ती तुमची जमीन आहे हे सिद्ध करण्यासाठी तुम्हाला असंख्य अर्ज भरावे लागतात. त्यानंतर सरकारी नोंदींमध्ये जमीन तुमच्या मालकीची आहे या तुमच्या दाव्याशी न जुळणारे काहीतरी असते, ही यादी वाढतच जाते. त्यानंतर मंजूरीची वाट पाहावी लागते, आधीच्या फाइलींचा ढीग पडून असतो, मग तुमच्या अर्जाचा विचार कसा करता येईल! अशा वेळी सरकार स्वतःच जमीनीची सर्व मोजणी करुन, प्रत्येक व्यक्तीला सीमांकन का देत नाही, असा प्रयोग एखाद्या जिल्ह्यात करुन बघायला काय हरकत आहे. जमीनीच्या ग्राहकासाठी वेळ अतिशय महत्वाचा असतो कारण त्यावर ब-याच गोष्टी अवलंबून असतात, तो वेळ वाचवण्यासाठी व्यवस्थेला शरण जातो, अगदी त्याच्या कागदपत्रांमध्ये काही त्रुटी नसल्या तरीही.

त्यानंतर जमीनीच्या व्यवहाराची नोंदणी करताना लाच द्यावी लागते! मला स्वतःच्या जमीनीचा व्यवहार नोंदवण्यासाठी लाच द्यावी लागते यासारखा दुसरा मोठा विनोद वाटत नाही! मात्र इथे हे होते व ते टाळण्यासाठी आपल्याकडे कागदपत्रांची ऑनलाईन नोंदणी करायची सोय आहे व तिचा केंद्रीय सर्वर आहे. मात्र ती हँग होते किंवा संबंधित व्यक्तिला मालकी हक्कात किंवा व्यवहाराच्या हिशेबात काही त्रुटी आढळतात व तुम्ही त्याला लाच दिल्याशिवाय व्यवहाराची नोंदणी होत नाही असाच नोंदणीसाठी जाणा-या प्रत्येक व्यक्तिचा अनुभव आहे. गुजरातसारख्या राज्यांमध्ये तुम्ही घरी बसल्या व्यवहाराची नोंदणी करु शकता व आपणही या संपूर्ण प्रक्रियेत वैयक्तिक हस्तक्षेप कमी करण्यासाठी नक्कीच मार्ग शोधू शकतो; पूर्वी ही संपूर्ण प्रकिया हाताने चालायची त्यामुळे ती व्यक्तीकेंद्रित होती, मात्र आता किमान कागपत्रे क्रमाने लावणे, मूळ व सत्य प्रती मिळवणे अधिक वेगवान व स्वस्त झाले आहे हे सत्य आहे!

त्यानंतर येतो रिअल इस्टेटचा सर्वात अवघड भाग तो म्हणजे तुमच्या इमारतीसाठी परवानगी मिळवणे. स्थानिक स्वराज्य संस्थेतील, इमारत मंजुरी विभात काम करणा-या एका अधिका-याच्या अटकेमुळे हा विषय पुन्हा एकदा प्रकाशझोतात आला! इथे कशाप्रकारे व कुणासाठी काम चालते हे सर्वांना माहिती असते! यातही काही सर्वोच्च व अगदी कनिष्ठ अधिकारी प्रामाणिक आहेत मात्र दुर्दैवाने त्यांची संख्या अतिशय कमी आहे व ही संपूर्ण व्यवस्था पूर्वीपासून सडली आहे. मी केवळ व्यवस्थेला दोष देण्याचा प्रयत्न करत नाही, मात्र भ्रष्टाचाराचा सर्वात वाईट परिणाम म्हणजे तुम्हाला माहिती आहे की तुम्ही सर्व नियमांचे पालन केले आहे तरीही तुम्हाला लाच द्यावी लागते. अशावेळी तुम्ही व्यवस्थेचा फायदा उचलण्याचा प्रयत्न करता, कारण एखाद्या व्यक्तिने लाच म्हणून पैसे घेतल्यानंतर तिला कायद्याद्वारे नियंत्रण ठेवण्याचा काहीही नैतिक अधिकार राहात नाही, हेच सगळीकडे घडत आहे.
 मला असे बरेच विकासक माहिती आहेत की ते कायद्याचा भंग करतात व त्यासाठी त्यांचं समर्थन असतं की अशीही आपण लाच देतच आहोत मग त्याचा स्वतःसाठी फायदा करुन का घेऊ नये! मराठीमध्ये एक अतिशय चांगली म्हण आहे "एकानी गाय मारली म्हणून दुस-याने वासरु मारु नये " याचा अर्थ असा, की एखाद्याने एखादा गुन्हा केला व त्यातून तो निसटला तर दुस-यानेही तसाच गुन्हा करु नये! अर्थात जे नैतिकता व मूल्यांना मानतात त्यांच्यासाठीच हे आहे, हे शब्द आता केवळ पुस्तकापुरतेच मर्यादित राहिले असतील!

बरेच जण म्हणतील, लाच देऊ नका असं म्हणणं सोपं आहे, पण मग त्याचे परिणाम कुणाला भोगावे लागणार आहेत? हा पैसा कुणाकडून वसूल केला जाणार आहे? अर्थातच ग्राहकाकडून, म्हणजे सामान्य माणसाकडून, ज्याचं स्वस्त घराचं स्वप्न दिवसेंदिवस महाग होत चाललं आहे. भ्रष्टाचारामध्ये केवळ पैसे देणं हीच नाही तर कायदा तोडण्याची प्रवृत्ती वाढत आहे, ती सर्वाधिक घातक आहे, ते भ्रष्टाचाराचं उपउत्पादन आहे.
भ्रष्टाचार ही समस्या नाही, तर आपण रिअल इस्टेटच्या प्रत्येक क्षेत्रात कर्करोगाप्रमाणे विळखा घातलेला हा भ्रष्टाचार कसा संपवणार आहोत ही समस्या आहे.
खाजगी क्षेत्रातही हे होतं, कदाचित त्याची टक्केवारी कमी असेल कारण वैयक्तिक लाभधारक असल्यामुळे ते व्यवहारावर बारिक नजर ठेवून असतात, मात्र जिथे शक्य आहे तिथे लोक प्रयत्न करतातच, कारण त्यांनी त्यांच्या मालकांना सरकारसोबत हेच करताना पाहिलं असतं. अलिकडेच एका बांधकाम कंपनीच्या अनेक वरिष्ठ अधिका-यांनी केलेल्या घोटाळ्याची बातमी आली होती!
हे काय दर्शवतं? रिअल इस्टेटमध्ये भ्रष्टाचार केवळ सरकारी अधिका-यांपुरताच मर्यादित नाही तर खाजगी क्षेत्रातही पसरत आहे!

मी नमूद केल्याप्रमाणे यावर उपाय म्हणजे पारदर्शक व स्पष्ट नियम तसंच मार्गदर्शक तत्वं तयार करणे व त्यांची काटेकोर व त्वरित अंमलबजवणी करणे. याचं मुख्य कारण म्हणजे एखाद्या टेबलावर किती प्रस्ताव पडून आहेत याचा जाब विचारणारं कोणी नाही. त्याचा मागोवा घेणारी यंत्रणा हवी व दक्षता विभागाद्वारे तिचं नियमित निरीक्षण व्हायला, सर्व सरकारी संस्था नेमक्या यातच मागे पडतात. मी आधी उल्लेख केल्याप्रमाणे सामान्य माणसाला किंवा व्यावसायिकाला नेमका हा उशीरच नको असतो, कारण त्यामध्ये त्यांची गुंतवणूक असते व म्हणूनच ते लाच द्यायचा मार्ग स्वीकारतात. भ्रष्टाचार एका दिवसात जाणार नाही कारण तो व्यवस्थेमध्ये खोलवर रुजलाय; तो कमी करण्यासाठी आपण तातडीचा तसंच दीर्घ कालीन उपाय शोधणे आवश्यक आहे. दीर्घकालीन उपायांचा विचार केला तर सरकारी संस्थांच्या मक्तेदारीमुळे त्यांच्यात आपल्याकडे सर्वोच्च अधिकार असल्याची भावना निर्माण झाली आहे. लोकांना शेवटी आपल्याकडेच यावं लागतं या भावनेनं ते मनमानी करतात व स्वतःचंच कर्तव्य बजावण्यासाठी लाच घेतात.
याचं उदाहरण द्यायचं झालं तर आपल्याला आता महावितरणद्वारे म्हणजेच पूर्वीच्या मराविमद्वारे वीज मिळते. मात्र मुंबईत टाटा पॉवर, रिलायंस व महावितरण असे विविध पर्याय उपलब्ध आहेत. साहजिकच त्यामुळे त्यांच्यात ग्राहकांना चांगली सेवा देण्यासाठी पोषक स्पर्धा आहे व तुम्हाला वीज पुरवठ्यासाठी लाच द्यावी लागत नाही. टेलिफोनच्या बाबतीतही असंच झालं आहे, काही वर्षांपूर्वी जेव्हा मोबाईल नव्हते तेव्हा लँड लाईन जोडणी मिळवणं म्हणजे ताज महाल उभारण्यासारखं होतं व आता जोडणी घ्या म्हणून बीएसएनएल मागे लागते. त्याचप्रमाणे रेल्वेनंही ऑनलाईन आरक्षण सेवा देऊन या सेवेतील भ्रष्टाचार कमी केला आहे, त्यामुळे सामान्य माणसाचा प्रवास सुकर झाला आहे.
मला असं प्रकर्षानं वाटतं की एक विशिष्ट लक्ष्य डोळ्यासमोर ठेवून विकेंद्रित व्यवस्था तयार केली तर रिअल इस्टेट क्षेत्रातला भ्रष्टाचार नक्की कमी होईल. उदाहरणार्थ कागदपत्रांची नोंदणी करण्यासाठी केवळ एकच नोंदणी कार्यलय का? तशा प्रकारची अनेक परवानाधारक खाजगी नोंदणी कार्यालयं का असू शकत नाहीत? त्याचप्रमाणे आपल्याकडे अतिशय स्पष्ट अर्थ सांगणारे स्थानिक कायदे असल्यास, आपल्याला योजनांना परवानगी देण्यासाठी केवळ नगर नियोजन कार्यालय किंवा मनपाचीच काय गरज आहे? आपण काही वास्तुविद्याविशारद/अभियंते तसंच वकिलांचा समावेश असलेला आयोग किंवा एक मंडळ का तयार करत नाही जे जमिनीच्या मालकी हक्कांचे प्रमाणपत्र, बांधकामाची परवानगी तसंच एनए आदेशही देईल? त्याशिवाय आपण ही सर्व महिती संकेतस्थळावरही उपलब्ध करुन देऊ शकतो जी कुणालाही पडताळून पाहता येईल. वर उल्लेख केल्याप्रमाणे या सर्व संस्था आपापलं काम चोख पार पाडत आहेत किंवा नाही याची देखरेख करणारी एखादी संस्था नियुक्त करा व कुणी दोषी आढळल्यास त्यांना कडक व लवकर शासन करा! कोणताही सामान्य माणूस सुचवेल अशा या उपाययोजना आहेत.

सरतेशेवटी आपल्या सर्वांना माहिती आहे की भ्रष्टाचार चुकीचा आहे व तो थांबवला पाहिजे, तर मग अजूनही तो का बोकाळतोय हा प्रश्न आहे?
डॉ. कलामांना वाटतं की आपल्यापैकी प्रत्येक जण कुणाचे तरी वडील आई किंवा शिक्षक आहे; मात्र आपण आपली जबाबदारी विसरत आहोत, अशा वेळी भ्रष्टाचाराचा हा कर्करोग समाजाला पोखरतच राहील व आपल्यापैकी प्रत्येक जण या ना त्या स्वरुपात त्याचा बळी ठरेल!

g§O` Xoenm§S>o

संजीवनी डेव्हलपर्स

एन्व्हो_पॉवर समिती, सीआरईडीएआय, पुणे

संजीवनीची विचारणी जाणून घेण्यासाठी कृपया माझ्या ब्लॉगला भेट द्या!


संजीवनीची सामाजिक बाजू!

शहराविषयीच्या तुमच्या काही तक्रारी असतील, तर खालील लिंकवर क्लिक करा
http://www.punecorporation.org/GRS/Complaint/LaunchComplaintCitizen.aspx


हिरवाईचा विचार करा, जीवनाचा विचार करा

 

https://mail.google.com/mail/u/0/images/cleardot.gif














Thursday, 6 December 2012

भरतपूर, रणथंबोर, आजचा स्वर्ग भविष्यातील काय?



 
 
 
 
 
पक्षी हे वन्य जगताचा अतिशय महत्वाचा घटक आहेत. आपण त्यांना दाणा-पाणी देतो, पाळतो व आपल्याला असं वाटतं की आपण त्यांना ओळखायला लागलो आहोत. मात्र ते ज्या जगात राहतात ते खरंच विस्मयकारक आहे....                       डेव्हिड अटेनबरो

मी सात वर्षांपूर्वी भरतपूर इथल्या केवळादेव अभयारण्याला भेट दिली तेव्हा मला पक्षांविषयी फारशी माहिती नव्हती. मात्र नुकतेच हिवाळ्यात तिथे गेल्यानंतर मला अजूनही पक्षांविषयी किती कमी माहिती आहे याची जाणीव झाली! महान निसर्गतज्ञाचे वर काढलेले उद्गार किती समर्पक आहेत हे पुन्हा एकदा पटलं. आपण केवळ त्यांचं निरीक्षण करुन परमेश्वरानं त्यांच्यावर जी सौंदर्याची मुक्तहस्ते उधळण केली आहे तिचं कौतुक करु शकतो. मी गेल्या वेळी भरतपूरला उन्हाळ्यात गेलो होतो. तिथे जाण्यासाठी तो सर्वात चांगला काळ नाही. मात्र त्यावेळी मला तिथे जे दृश्य पाहायला मिळालं त्यावरुन हिवाळ्यातलं दृश्य कसं असेल याची कल्पना आली, कारण याच काळात ब-याच स्थलांतरित पाहुण्यांचं तिथे आगमन होतं! मला तेव्हापासून भारतातल्या या पक्षांच्या स्वर्गाला पुन्हा भेट द्यायची होती, मात्र काही ना काही कारणांनी उशीर होत गेला. या हिवाळ्यात मी सगळी कामं बाजूला टाकली, मला उत्तरेतली थंडी फारशी सहन होत नाही, मात्र त्याकडेही दुर्लक्ष केलं, बॅगेत सगळे गरम कपडे भरले आणि माझा मित्र नितीन याच्यासोबत भरतपूरला जाण्यासाठी तिकीट काढलं! तिथे कडाक्याची थंडी सहन करावी लागली मात्र जो अनुभव मिळाला तो अविस्मरणीय होता!
एखाद्या घरात दैनंदिन कार्यक्रम सुरु असतात मात्र काही मंगल कार्य असेल तर त्याच घराचा जसा संपूर्ण कायापालट होतो तसं काहीसं तिथलं चित्रं होतं! जगाच्या कानाकोप-यातून आलेले लाखो स्थलांतरित पाहुणे व झाडा-झुडपांच्या विविध रंगी छटांची सगळीकडे पखरण झाली होती! सूर्योदयापासून ते सूर्यास्तापर्यंत आकाशाच्या विविध छटा दिसत होत्या. आकाशात मुक्तपणे संचार करणारे पक्षी म्हणजे एखाद्या मोठ्या कॅनव्हासवर अनेक कुंचल्यांनी एकाच वेळी फटकारे मारल्याप्रमाणे दिसत होते! ते दृश्य पाहून तिथे येणा-या प्रत्येक पर्यटकाची मनोवस्था विस्मयचकित अशीच असते!

या अभयारण्याची सगळ्यात चांगली बाब म्हणजे इथे वाहनांना पूर्ण बंदी आहे. तुम्ही सायकल किंवा सायकल रिक्षा घेऊ शकता. मात्र साधारण ३५ चौरस किलोमीटरचं हे अभयारण्य पाहण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे पायी फिरणं. वाहनांवर बंदी घालण्याच्या धोरणामुळे इथे शांतता आहे, जी पक्षांना मुक्त स्वातंत्र्य मिळण्यासाठी अतिशय आवश्यक आहे. या अभयारण्यामध्ये ब-याचशा भागांत मोठ मोठे तलाव आहेत, जिथे हिवाळ्यात स्थलांतर करणारे अनेक पक्षी राहतात. या तलावांमधलं पाणी उथळ असल्यामुळे सूर्यप्रकाश तळापर्यंत पोहोचतो, त्यामुळे त्यामध्ये शेवाळं तयार होतं. हे शेवाळं अनेक कीटकांचं व कीटक पक्षांचं खाद्य असतात. अशा प्रकारे हे जीवनचक्र सुरु राहतं.
पक्षी मार्गदर्शक आणि एक चांगली दुर्बिण घेऊन तुम्ही भटकंतीला सुरुवात करु शकता. दुर्बिणीतून पक्षांचं सौंदर्य न्याहाळताना वेळ कसा जातो हे कळणातही नाही. किंवा एखाद्या सायकल रिक्षामध्ये कॅमेरा घेऊन जा व अगदी कॅमे-याची बॅटरी संपेपर्यंत पक्षांची छायाचित्रे काढत राहा! थकलात तर अभयारण्यात ठिकठिकाणी उभारण्यात आलेल्या मचाणांवर चढून भोवतालचा परिसर पाहा. विस्तीर्ण, ओलसर हिरवीकंच जमीन, निळंशार आकाश व हिवाळ्यातला सौम्य सूर्यप्रकाश, अशा वातावरणात मध्येच दलदलीत आढळणारा गरुड पक्षांना इशारा देत असतो. आकाशाचे रंग अचानक बदलून करड्या, जांभळ्या व पांढ-या छटा पसरतात व त्यात एकाचवेळी हजारो बदकांचा जथ्था उडत जातो! सूर्यास्ताच्यावेळी बदकापासून ते करकोच्यापर्यंत अनेक आकारांच्या व रंगांच्या पक्षांनी आसमंत फुलून जातो! मी तीन संध्याकाळी केवळ सूर्यास्ताच्या पार्श्वभूमीवर उडणा-या पक्षांची छायाचित्रे घेण्यात घालवल्या. त्यात खरोखर अतिशय मजा आली; कारण काही वेळा पक्षी अतिशय उंच किंवा कमी उंचीवरुन उडत होते. माझ्यासोबत अनेक जण असाच प्रयत्न करत होते, शेवटी मला हवी तशी काही छायाचित्रं मिळाली!

वन्यप्रेमींसाठी हे अतिशय आशादायक चित्रं आहे, मात्र या अभयारण्याला वाढत्या शहरीकरणामुळे धोका निर्माण झाला आहे. अभयारण्यालगत महत्वाचा राज्य महामार्ग आहे व भरतपूर शहरही गेल्या सात वर्षात वेगानं वाढलं आहे. यातलं एक महत्वाचं नुकसान म्हणजे सात वर्षांपूर्वी मी आलो तेव्हा संध्याकाळच्या वेळी अनेक घरांवर मोर दिसायचे! आम्ही एक रिक्षा केली होती, जसवंत सिंह नावाच्या रिक्षावाल्याला मी विचारलं त्या मोरांचं काय झालं? त्यानं उत्तर दिलं, " इंसानो ने खदेड दिया बाबुजी उन्हे " म्हणजे माणसांनी त्यांना शहरातून बाहेर काढलं! वाढती लोकसंख्या, वाहनांचं प्रदूषण, वृक्ष तोड, त्यामुळे परिणामी पक्षांची घरं कमी होत आहेत! त्यामुळे पक्षांची रवानगी अभयारण्यात करण्यात आली आहे! दुर्दैवाने अधिकारी केवळ अभयारण्याचाच विचार करतात व त्याच्या आजूबाजूला होणा-या घडामोडींचा विचार करत नाहीत! अभयारण्यात राजीव गांधींच्या नावाने एक सुंदर वास्तू आहे. ती वाचनालय, स्मरणिका विक्री केंद्रं व केवळादेव अभयारण्य तसंच सभोवतालच्या परिसराचा इतिहास सांगण्यासाठी आहे. मात्र तिथे माहिती देण्यासाठी कुणीही नव्हतं, वाचनालय व स्मरणिका विक्री केंद्रंही उघडं नव्हतं! पर्यटनाविषयीचा आपला दृष्टीकोन अशा प्रकारचा आहे. तिथे मला ज्युराँग पक्षी अभयारण्याची आठवण झाली, खरं तर ते एक बंदिस्त प्राणी संग्रहालय आहे मात्र त्याचं जोरदार विपणन करण्यात आल्यामुळे लाखो पर्यटक तिथे जातात. तिथे स्मरणिकांची अनेक दुकानं, चांगली उपाहारगृहं आहेत, तिथे भेट देणारा प्रत्येक जण आठवण म्हणून काही तरी घेतोच. भरतपूर ज्युराँगपेक्षा बरंच मोठं आहे व नैसर्गिक ठिकाण आहे, त्यामुळे त्याची क्षमताही अधिक आहे! मात्र आपल्याकडच्या ब-याच ठिकाणांप्रमाणेच अधिकारी जे चाललं आहे त्यातच खुश आहेत, त्यांना परिस्थिती सुधारण्यात रस नाही. तिथे सुधारणा करण्यासाठी लागणा-या दूरदृष्टीचा अभाव आहे. अभयारण्यात केवळ चहा आणि कॉफी विकणारं लहानसं दुकान आहे! तुम्ही अभयारण्यात काही दिवस राहायचा विचार करत असाल तर तुम्हाला तुमची सोय करावी लागते.

दुसरी महत्वाची बाब म्हणजे तिथल्या रिक्षावाल्यांची दयनीय अवस्था, त्यांच्यामुळेच खरंतर हे अभयारण्य टिकून आहे. कडाक्याची थंडी असो किंवा कडकडीत उन्हाळा, ते तुम्हाला अभयारण्याच्या ओबडधोबड वाटेवरुन अतिशय उत्साहानं घेऊन जातात, कधी कधी या उत्साहामुळे सुद्धा तुम्ही वैतागू शकता. ते तासाला केवळ ७० रुपये घेतात; तुम्हाला थोडेसे अधिक पैसे देऊन मार्गदर्शक मिळू शकतात, मात्र ब-याचशा रिक्षावाल्यांना पक्षी व अभयारण्याविषयी बरीच माहिती असते. आमचा रिक्षावाला जसवंत सिंह सकाळी कडाक्याच्या थंडीत चप्पल घालायचा व दुपारी शूज घालायचा! ते पाहून नितीननं त्याला एकदा विचारलं, असं का? त्यानं हसून उत्तर दिलं "बाबुजी मेरा नंबर दोपहर मे आता है " म्हणजे सकाळी त्याला मुलगा शूज घालून शाळेत जातो व तो परत आल्यानंतरच त्याला शूज मिळतात! तिथल्या रिक्षावाल्यांची आर्थिक स्थिती कशी आहे हे सांगण्यासाठी ही लहानशी घटना पुरेशी आहे! आपण त्यांना पुरेशी बक्षिशी दिली तरी काहीतरी कायमस्वरुपी तोडगा काढणं आवश्यक आहे हे सांगायची गरज नाही, कारण ते सुखी व समाधानी असतील, तर पर्यटक व अभयारण्यामध्ये एक नातं निर्माण करण्यासाठी अधिक चांगल्या प्रकारे प्रयत्न करु शकतील.

अभयारण्यात येणा-या पर्यटकांचं वर्तनही महत्वाचं आहे. सार्वजनिक ठिकाणी किंवा समूहात शांतता राखणं आपल्याला जमत नाही. इथे आपण विदेशी पर्यटकांकडून बरंच शिकण्यासारखं आहे, ते शांतपणे पक्षांचं निरीक्षण करत असतात व ओरडून इतरांना तुम्ही काय पाहिलं आहे हे सांगायचा प्रयत्न करण्यापेक्षा, त्यांच्या सौंदर्याचा आस्वाद घेतात! भरतपूर एकदा तरी पाहायलाच हवं, प्रवेश शुल्क, प्रवेश यंत्रणा अगदी सोपी आहे. मला केवळ एक बाब कधीच समजलेली नाही की विदेशी पर्यटकांसाठी प्रवेश शुल्क जवळपास दहा पट अधिक आहे, इतर देशांमध्ये कुठेही असं दिसत नाही!

या पार्श्वभूमीवर रणथंबोरला जाणं एक वेगळाच अनुभव होता. अधिका-यांना अभयारण्याविषयी काय वाटतं हे माहिती नाही मात्र त्यांनी प्रवेश प्रक्रिया एवढी कडक केली आहे की तुम्हाला एखाद्या अणुकेंद्रात प्रवेश करत असल्यासारखं वाटेल! तुम्ही सफारीचं आरक्षण करण्यासाठी दिलेल्या ओळखपत्रांची ऑनलाईन पडताळणी झाल्यानंतरही तुम्हाला प्रवेशाच्या वेळी व प्रवेशद्वारापाशी मूळ कागदपत्रं दाखवावी लागतात, तिथून तुम्हाला संगणकाद्वारे मार्ग नेमून दिला जातो. एवढंच नाही तर सफारी आरक्षित करताना नाव दिलेल्या मंडळींपैकी कुणी एखाद्या कारणामुळे येऊ शकलं नाही तरी त्यांची ओळखपत्रंही दाखवावी लागतात, असं का हे मात्र माहिती नाही! आरक्षण यंत्रणेनुसार ज्या व्यक्तींनी ऑनलाईन आरक्षण केलं आहे त्यांना मार्ग नेमून देण्यासाठी, त्यांनी पहाटे ५ वाजता आरक्षण खिडकीपाशी उपस्थित असणं आवश्यक आहे! हे जाचक आहे व ही संपूर्ण पद्धत सोपी करणं आवश्यक आहे. कारण अशा वेळी स्थानिक प्रतिनिधी, हॉटेलमध्ये काम करणारी मुले व आरक्षण अधिका-यांचं साटंलोटं असतं व पर्यटकांना आरक्षण निश्चित करण्यासाठी त्यांच्यापुढे गुडघे टेकून पैसे द्यावे लागतात.

मी देशातली जवळपास सर्व अभयारण्य पाहिली आहेत व रणथंबोरच्या सफारी सर्वात महाग आहेत! त्या एवढ्या महाग आहेत की स्वतंत्र जिप्सीद्वारे सफारी केवळ विदेशी पर्यटकांनाच परवडते, इतरांना १५-२० जणांना घेऊन जाणा-या गाडीनेच (कँटर) प्रवास करावा लागतो! एवढं असूनही सफारीची वेळ इतर अभयारण्याच्या तुलनेत कमी आहे. याविषयी विचारणा केली असता उत्तर मिळालं "बाबुजी सबको साथ मे लेके चलना पडता है " म्हणजे आरक्षणाच्या प्रक्रियेत सहभागी असलेल्या प्रत्येक अधिका-याला व घटकाला पैसे द्यावे लागतात!

एवढा त्रास सोडला तर रणथंबोरचं जंगल पाहण्यासाठी हा सर्वोत्तम कालावधी आहे. मात्र कुणाला फक्त वाघ पाहायचे असतील तर हिवाळ्यात जाऊ नये कारण या काळात ते फारसे दिसत नाहीत. संपूर्ण अभयारण्यात पुरेसं पाणी असतं, रणथंबोरची रचना अशी आहे की अनेक पाट व चर असल्यामुळे वाघ पर्यटकांचा त्रास न होता विश्रांती घेऊ शकतात. केवळ वाघांसाठीच नाही तर उपजीविकेसाठी जंगलांवर अवलंबून असलेल्या अनेक लोकांना भेटायची संधी मिळते, म्हणून मला या जंगलांना भेट द्यायला आवडतं. त्यांचे अनुभव ऐकणं म्हणजे एकाचवेळी अनेक जंगलं वेगळ्या दृष्टीकोनातून पाहण्यासारखं असतं. रणथंबोरमध्ये असाच एक अवलिया भेटला, रईस खान! तो गेली ३० वर्षं रणथंबोरमध्ये राहात आहे, एवढ्या प्रदीर्घ अनुभवामुळे तो त्याच्या पंचेद्रियांनी अशा गोष्टी अनुभवू शकतो ज्या अत्याधुनिक साधनांनीही पाहता येणार नाहीत! त्याच्याकडून जंगलाविषयी माहिती घेणं हा अनोखा अनुभव होता व अशा भेटींमधूनच जंगलांची सफर अधिक रोचक होते. दुर्दैवानं आपल्या यंत्रणेसाठी तांत्रिक ज्ञान व नावापुढे पदवी असणं आवश्यक आहे नाही तर रईस भाईंसारखी माणसं आपल्या यंत्रणेत सर्वोच्च पदी असती! हा निरक्षर माणूस जंगलावर आपल्या घरासारखं जीवापाड प्रेम करतो व अगदी वन अधिका-यांनाही वाघांचं व विविध प्रजातींच्या वृक्षांचं संवर्धन करण्याविषयी मार्गदर्शन करतो!

भरतपूर किंवा रणथंबोरसारख्या जंगलांमधून परत येताना जे समाधान मिळतं ते शब्दांच्या पलिकडचं असतं. जंगलांमध्ये मला काय वाटतं हे मी नेमकं शब्दात व्यक्त करु शकत नाही, मात्र प्रत्येक भेटीमुळे झाडं, पक्षी, प्राणी व त्या जंगलांचा भाग असलेल्या माणसांविषयी अधिक जाणून घ्यावसं वाटतं! मला वाटतं हीच भावना आपल्याला चालना देते. मित्रांनो जगभरातली जंगलं व मी वर उल्लेख केल्याप्रमाणे त्यांच्याशी निगडीत घटक धोक्यात आहेत. रईसभाई अतिशय भावूक होऊन म्हणाले, " साब ३० साल बीत गये ये जंगल को देखते, पर डर लगता है सोच के की ज्यादा दिन नही टिकेगा ये सब, ऐसेही चलता रहा तो " ( मी, ३० वर्षं हे जंगल पाहत आहे, मात्र आता मला भीती वाटते की जर असंच चालत राहीलं तर हे सगळं फार काळ टिकणार नाही).
आपल्याला केवळ रणथंबोरमध्येच नाही तर प्रत्येक गावात, शहरात, आपल्या प्रत्येकामध्ये एक रईसभाई असायला हवा, तरंच जंगलं, त्यातील पक्षी व प्राण्यांचं काही भवितव्य आहे!

संजय देशपांडे

संजीवनी डेव्हलपर्स

एन्व्हो_पॉवर समिती, सीआरईडीएआय, पुणे

संजीवनीची विचारणी जाणून घेण्यासाठी कृपया माझ्या ब्लॉगला भेट द्या!


संजीवनीची सामाजिक बाजू!


शहराविषयीच्या तुमच्या काही तक्रारी असतील, तर खालील लिंकवर क्लिक करा

http://www.punecorporation.org/GRS/Complaint/LaunchComplaintCitizen.aspx